modeln,
V.
›etw. nach einem vorgefaßten Muster entwerfen, formen, bilden, gestalten, herstellen‹ (von Bezugsgrößen unterschiedlichster Art gesagt, z. B. von Handwerksprodukten, Buchformen, Textinhalten, der Bahn von Himmelskörpern); ›etw. aus ungeformter Masse zu einer Form, einem Maß gestalten, e. S. Form geben‹;
vgl. 1; 2; 3.
Gehäuft Texte der Sinnwelt ,Religion / Didaxe‘.
Bedeutungsverwandte:
, (V.) 1, 4; vgl. 1, 2.
Wortbildungen:
modelbuch
(auch zu 1 stellbar),
modelei
,
modelieren
,
modelkunst
,
modelscheibe
,
modelschneider
(dazu bdv.: ),
modelung
(dazu bdv.: 2),
modelwerk
,
modler
(ein Übername für den
2
›Käseformer‹),
modulation
(dazu bdv.: ),
modulieren
(dazu bdv.: 3, 7).

Belegblock:

Karsten, Md. Paraphr. Hiob (
omd.
,
1338
):
Alsust iz in der werlde gat | Nach der echten modelye | Der gotlichen meisterdye.
v. Groote, Muskatblut (
nobd.
,
1. H. 15. Jh.
):
der walt stet wol gezieret, | ein yklich zwich daz hat sin blat | gar schon gemadelyret.
Loose, Tuchers Haushaltb. (
nürnb.
,
1511
):
adi 27 febrer schenckt ich des Hans Fillczner weib ein schün gemodelt tischtuch.
Kurrelmeyer, Dt. Bibel (
Straßb.
1466
):
sunder er [ezechiel] hat ein mittel gemodelt aus in beyden.
Dasypodius (
Straßb.
1536
):
Proplastes, Ein formen graber / modelschneyder / schneyder.
Koppitz, Trojanerkr. (Hs. ˹
noschweiz.
,
15. Jh.
˺):
Gemodeltt und gefierett | Ward aller sternnen umbe raisz.
Maaler (
Zürich
1561
):
Modelkunst / Die kunst model vnd formen zemachen / wie die hafner gewon sind. Proplastice. Modelwerck / patron. Typus.
modelbuch / n. Liure de patrons. Liber proplasticus.
Rot
318
(
Augsb.
1571
):
Impressur, Abdruck / Modlung nach eim andern.
Ebd.
329
:
Modulirn, Abmessen / außmessen / Ein weyß geben / als einem Lied / Modlen. [...] Modulation, messigung. Jtem weiß eins gsangs / anstimmung.
Spechtler, Mönch v. Salzb.
1, 64
(
oobd.
,
3. Dr. 14. Jh.
):
Keuschlichem leib | gab recht lidmass die modelscheib
[›Töpferscheibe‹, hier ütr.].
Baptist-Hlawatsch, U. v. Pottenst. Vorr.
127
(
moobd.
,
A. 15. Jh.
):
wann ain puch wirdet groß vnd daz ander chlain geformiret, daz ist gemodelt oder geschikchet.
Niewöhner, Teichner
600, 50
(Hs. ˹
moobd.
,
1469
˺):
pfeyffer: tokelvart, | lauten slaher: rodlar, | sweiger: modlar.
Bauer u. a., Kunstk. Rud.
1091
(
oobd.
,
1607
/
11
):
ölampel, darinn ein engelköpflin gemodelt.